Inleiding
Bij een ziekte, behandeling of een operatie aan het hart heeft het lichaam meer energie en eiwit nodig. Ook de inname van eten en drinken kan verminderd zijn hierbij. Dit kan ondervoeding veroorzaken.
U krijgt deze folder omdat uw behoefte aan energie en eiwit is toegenomen. Het kan zijn dat u in deze periode minder eetlust hebt. Ook kan het zijn dat u de laatste tijd onbedoeld bent afgevallen. Bij ondervoeding krijgt het lichaam minder energie en eiwit binnen dan het nodig heeft om gezond te functioneren. De onderstaande adviezen zijn voor altijd van toepassing in uw situatie.
Wat is MCT?
Eten kan bij ziekte een groot probleem zijn. Vanwege verminderde eetlust, misselijkheid en/of vermoeidheid eet u vaak minder, terwijl uw lichaam bij ziekte juist meer voedingsstoffen nodig heeft. U loopt dan het risico om in een slechte voedingstoestand terecht te komen. U voelt zich dan minder goed. Ook uw spierkracht kan afnemen. Ondervoeding door ziekte is een veel voorkomend probleem. Ondervoeding heeft meestal als gevolg dat uw herstel minder snel gaat, door een groter risico op het krijgen van complicaties. De opnameduur kan hierdoor langer worden.
Kortom, ondervoeding kan een voorspoedig herstel in de weg staan. Voor het bereiken van een goede voedingstoestand is een energie- en eiwitrijke voeding nodig.
Begrippen
Hieronder staan begrippen uitgelegd die vaker terug komen in deze folder.
-
Onze voeding levert energie, ook wel kilocalorieën (kcal) genoemd. Energie is de brandstof voor ons lichaam. Energie is nodig bij alles wat u doet, bijvoorbeeld lichamelijke activiteiten zoals lopen en fietsen. Maar ook bij alles wat er in u lichaam gebeurt, zoals ademhalen, praten en het kloppen van het hart. De hoeveelheid energie die iemand nodig heeft is afhankelijk van onder andere lengte, leeftijd, geslacht, activiteit, stress en ziekte.
-
Naast energie zijn eiwitten belangrijk bij ziekte en herstel. Eiwit is een bouwstof die nodig is voor de opbouw en het behouden van spieren en weefsels, maar ook voor het genezen van wonden. Dierlijke bronnen van eiwit zijn zoutarm vlees, vis, gevogelte, kip, ei, zoutarme kaas en zuivel. Voorbeelden van plantaardige eiwitrijke producten zijn peulvruchten, ongezouten noten en zoutarme vleesvervangers (bijvoorbeeld: seitan, tempeh, tofu*).
*Bv. Vivera® kruimgehakt, AH® vegetarische kipfilet naturel, Jumbo® Lekker Veggie hamburger vegan
Voedingsadviezen
Algemeen
- Neem naast de gewone maaltijden nog minimaal drie keer per dag iets tussendoor;
- Voeg geen zout toe aan de maaltijden;
- Kies voor dranken waar energie- en eiwitten inzitten zoals zuivel;
- Breng voldoende variatie in de voeding aan door zoete, zure, hartige, koude en warme gerechten regelmatig af te wisselen;
- Gebruik geen kant- en klare maaltijden, sauzen- of kruidenmixen;
- Gebruik zoveel mogelijke onbewerkte voedingsmiddelen;
- Vermijd voedingsmiddelen die u tegenstaan. Het gebruik van deze producten kan de eetlust voor andere producten verminderen.
Kies voor kant-en-klare stoom maaltijden als het klaarmaken van de maaltijd tegenstaat of het bereiden moeilijk gaat.
Tips voor tussendoortjes
- Beschuit, cracker, knäckebröd of een paar toastjes royaal besmeerd met ongezouten (dieet)margarine of ongezouten roomboter en zoutarm hartig beleg.
- Plak ontbijtkoek, krentenbol, eierkoek of sneetje krentenbrood royaal besmeerd met ongezouten (dieet)margarine of ongezouten roomboter en suiker.
- Biscuitjes, tussendoor biscuits zoals Evergreen, Liga of Sultana, mueslireep
- Schaaltje volle pap, vla, (vruchten)yoghurt, (vruchten)kwark, drinkontbijt, pudding.
- Volle melk of yoghurt met cornflakes, granola, cruesli of muesli.
- Glas volle melk, chocolademelk, warme melk met oploskoffie, yoghurtdrank, milkshake, schaaltje ijs.
- Rolletje zoutarm vleeswaar, blokje zoutarme kaas of plakje zoutarme worst.
- Beperk het gebruik van zoute snacks zoals kroket, hamburger, (knak)worst, gerookte zalm of haring.
- Handje ongezouten noten, studentenhaver of pinda’s.
- Kaas en vleeswaren zijn een goede eiwitbron, maar bevatten vaak ook veel zout. Gebruik 2 (licht)gezouten vleeswaren of kaas per dag. Zoutarme kaas of zoutarme (zelfbereide) vleeswaren** kun je vrij gebruiken.
- Kies ook eens voor pindakaas of notenpasta, dit bevat veel energie en eiwit, maar weinig zout.
Tips voor brood eten als dit moeilijk gaat
- Volkorenbrood bevat meer voedingstoffen dan licht bruinbrood en witbrood, maar volkorenbrood is ook vezelrijker en geeft sneller een vol gevoel. Kies zo nodig voor licht bruinbrood of witbrood als dit het eten van brood gemakkelijker maakt.
- Besmeer uw brood royaal met ongezouten (dieet)margarine of ongezouten roomboter. (Dieet)margarine bevat evenveel energie als roomboter en 2 x zoveel energie als halvarine. Beleg uw brood bij voorkeur met dubbel hartig zoutarm beleg. Neem bijvoorbeeld wat extra’s: omelet zonder zout, avocado, zelfbereide vis- of eiersalade.
- Maak ook eens een tosti met zoutarme ham en zoutarme kaas of probeer eens wentelteefjes of (volkoren) pannenkoeken.
- Ontbijtproducten zoals cornflakes, muesli, cruesli, granola en rice-crispies met volle melk, volle yoghurt of Griekse yoghurt zijn een goed alternatief voor brood. Ook drinkontbijt is een alternatief maar levert weinig energie.
- Een bord pap kan een variatie zijn voor brood. U kunt het zelf maken van volle melk, suiker en een bindmiddel zoals havermout, rijst, rijstebloem, Brinta®, Bambix® of griesmeel.
In de supermarkt zijn verschillende soorten pap kant-en-klaar te koop. U kunt eventueel een klontje ongezouten (dieet)margarine, ongezouten roomboter, een scheutje vloeibare ongezouten margarine of ongeklopte room aan de pap toevoegen.
Melk, melkproducten en kaas
Melkproducten bevatten veel eiwitten. U kunt alle zelfbereide en kant-en-klare melkproducten gebruiken.
- Gebruik zoutarme kaas en volle melkproducten zoals volle melk, volle chocolade melk, koffieroom, volle yoghurt, roomkwark, volle vla, pudding, roomijs.
- Voorbeelden van zoutarme kaas zijn: Maaslander (48+), Maasdammer/Leerdammer en Emmentaler/Gruyère.
- Maak vla of yoghurt op smaak met fruit, vruchtenmoes en/of siroop en voeg er room aan toe.
- Neem volle chocomelk met slagroom.
Warme maaltijd
- Soep: levert niet veel voedingsstoffen, vult de maag en bevat veel zout. U kunt de soep dus beter achterwege laten. Eventueel kan je een zoutarme bouillon gebruiken om een rijk gevulde maaltijd soep te maken zoals erwtensoep, bruine bonensoep of linzensoep.
- Vlees (voorkeur onbewerkt), vis, kip, ei en zoutarme vegetarische maaltijdvervangers* leveren veel eiwit en zijn daarom een belangrijk onderdeel van de warme maaltijd. Als vlees tegen staat kunt u ook eens ragoût, gebakken zoutarme kaasplak, rolletjes koud zoutarm vleeswaar**, tahoe, tempé, zoutarme kant-en-klare vegetarische vleesvervangers*, sojabonen, peulvruchten (bruine bonen, witte bonen, capucijners, linzen) of een omelet proberen.
- Zoutarme jus en sauzen: kunnen energie leveren als extra. Gebruik bij deze jus weinig water.
- Groente: gebruik groente liefst in gekookte of geroerbakte vorm. Liefste verse groenten of diepvries groenten en niet uit blik/pot (hier is namelijk zout aan toegevoegd). Voeg aan gekookte groente een sausje toe waaraan een klontje (dieet)margarine, roomboter, roomkaas, (zure) room of crème fraîche is toegevoegd.
- Aardappelen: gebruik aardappelen bij voorkeur in de vorm van puree of stamppot waaraan room, extra (dieet)margarine of roomboter toegevoegd kan worden, of in gebakken of gefrituurde vorm. Gebruik geen zout bij het koken van de aardappelen. Als alternatief voor aardappelen kunt u ook denken aan rijst, pasta, bonen, bulgur, tarly, couscous, taco’s, wraps of quinoa.
- Nagerecht: kies bij voorkeur een vol melkproduct als nagerecht omdat deze veel eiwit levert. Voeg een scheutje ongeklopte room toe.
- Als u een kant- en klare maaltijd wil eten, kies dan voor een stoommaaltijd. Deze bevatten minder zout dan de normale kant- en klare maaltijden.
Groente en fruit
- Wilt u rauwkost gebruiken, voeg dan aan de rauwkost een saus toe (op basis van mayonaise of olie).
- Voeg een beetje yoghurt of kwark toe aan een vruchtensalade.
Eiwitrijke producten in de supermarkt
Er zijn ook eiwitrijke producten te verkrijgen in de supermarkt. Deze kunt u bijvoorbeeld herkennen aan het woord ‘protein’ op de verpakking. Dit is een Engels woord voor eiwit. Vraag uw diëtist om meer informatie.
Tips bij mogelijke klachten
Het kan zijn dat u, ondanks deze richtlijnen, onvoldoende kunt eten omdat u last heeft van bepaalde klachten. Hieronder vindt u tips over wat u kunt doen bij klachten als misselijkheid, een vol gevoel, verminderde eetlust, vermoeidheid, hinderlijke slijmvorming of smaak- en reukverandering.
Misselijkheid
- Eet kleine maaltijden, verspreid over de dag. Meestal worden 6-8 kleinere maaltijden beter verdragen dan 3 grote maaltijden.
- Eet en drink op tijdstippen waarop u zich niet misselijk voelt.
- Vermijd sterke geuren als u daar niet tegen kunt.
- Als u ’s morgens al misselijk bent, kunt u het beste voor het opstaan iets eten. Neem bijvoorbeeld een beschuit of een cracker met een kopje thee op bed.
- Ga niet meteen na de warme maaltijd liggen. Het is beter om eerst een half uur zittend te rusten.
- Drink voldoende, maar níet meer dan uw vochtbeperking!
Vol gevoel of een verminderde eetlust
- Breng zoveel mogelijk variatie aan in uw voeding. Dit voorkomt dat de voeding u gaat tegenstaan.
- Eet en drink zoveel mogelijk producten die u echt lekker vindt.
- Eet regelmatig kleine porties. Meestal worden 6-8 kleinere maaltijden beter verdragen dan 3 grote maaltijden.
- Neem extra tussendoortjes, zoals een blokje zoutarme kaas, een notenreep of handje ongezouten noten.
- Schep niet teveel eten in één keer op. Het zien van een vol bord kan er al voor zorgen dat u geen trek meer heeft.
- Zorg ervoor dat u uitgerust bent voordat u aan een maaltijd begint.
- Eet het nagerecht een half uur na de maaltijd.
- Vermijd koolzuurhoudende dranken.
Kortademigheid of vermoeidheid
- Zorg ervoor dat u uitgerust bent voordat u aan een maaltijd begint.
- Eet vaker kleinere porties.
- Zorg voor een juiste lichaamshouding en juiste ademhalingstechniek.
- Eet langzaam en rustig.
- Eet voedsel dat u makkelijk kunt kauwen, bijvoorbeeld zacht vlees en/of zacht gekookte groenten en aardappelpuree in plaats van gekookte/gebakken aardappelen.
- Gebruik de “grootste” maaltijd op het tijdstip van de dag dat u zich het beste voelt.
- Als het klaarmaken van de maaltijd u veel energie kost, zoutarme (diepvries)maaltijden (zoals AH Maaltijdsalade kip harissa,, Jumbo Muscle Meat High Protein maaltijden, Jumbo Salade Witflof of Quinoa & Geitenkaas).
- Vraag of iemand voor u de boodschappen doet en kookt.
- Kook voor meerdere dagen. De overige porties kunnen ingevroren worden.
- Neem uw medicatie op de juiste tijd en op de juiste wijze in.
- Indien u zuurstof toegediend krijgt, kunt u hiermee doorgaan tijdens de maaltijd.
Droge mond
- Probeer om de paar happen voedsel een klein slokje te drinken.
- Kauw het voedsel goed. Door goed te kauwen wordt er extra speeksel in de mond aangemaakt.
- Als u het eten echt te droog vindt, kunt u een beetje zoutarme saus/jus gebruiken bij de warme maaltijd.
- Beleg uw boterham met smeerbaar beleg.
- Zuig op een zuurtje of pepermunt.
- Spoel uw mond met thee met citroen.
Hinderlijke slijmvorming
Sommige mensen geven aan meer slijmvorming te krijgen door het gebruik van melkproducten. Het slijmachtige gevoel dat in de mond en het keelgebied kan ontstaan door deze melkproducten hangt niet samen met slijm uit de longen. Melkproducten zorgen dus niet voor meer slijm uit de longen. De volgende adviezen kunnen de klachten in de mond verminderen:
- Spoel de mond met (mineraal)water, water met citroensap of koolzuurhoudend mineraalwater
- Pas een goede mondhygiëne toe
- Gebruik ijsblokjes of ijswater
- Gebruik fris-zure producten, zoals ananas, augurk, komkommer, zilveruitjes, appel, tomaat en zoals karnemelk en (drink)yoghurt
- Neem na het drinken van melk een klein slokje water, vruchtensap of limonade om het plakkerige gevoel weg te nemen
Smaak- en reukveranderingen
Het is mogelijk dat bepaalde producten u (tijdelijk) tegenstaan. Ook kan het zijn dat u bepaalde producten (tijdelijk) niet meer verdraagt. Heeft u een bepaalde smaakverwachting van een product, probeer dan een voor u onbekend product te nemen waar u geen verwachting van heeft. U kunt dan gebruik maken van vervangingen. Kies bijvoorbeeld in plaats van:
- Vlees: zoutarme vleeswaren**, koud vlees, vis, kip/kalkoen, ei en eiergerechten, zoutarme kaas, kwark, peulvruchten, sojagerechten (tahoe of tempeh), zoutarmere vegetarische producten (Vivera® kruimgehakt, AH® vegetarische kipfilet naturel, Jumbo® Lekker Veggie hamburger vegan) of ongezouten noten. **Bv. Fricandeau, gekookte lever, kalkoenfilet, kipfilet, rollade, rosbief en tong
- Melk: vla, pap, ijs of zure melkproducten als (drink)yoghurt, karnemelk of kwark.
- Brood: beschuit, crackers, pap, vla (eventueel met muesli, cruesli, cornflakes), ontbijtproduct of drinkontbijt.
- Warme maaltijd: verse aardappelpuree met zoutarme ragout, maaltijdsoep gemaakt van zoutarme bouillon, broodmaaltijd, salade, aardappelkroketjes, gebakken aardappelen met appelmoes. Of kies voor koude maaltijden zoals pastasalade, wraps of een quiche.
- Koffie: thee, (vruchten)sap, limonade, zoutarme bouillon of chocolademelk.
Hulp bij eten als gewoon voedsel niet lukt
Dieetpreparaten
Wanneer gewoon eten tegenstaat en het niet lukt om voldoende energie binnen te krijgen met reguliere voeding, is het mogelijk gebruik te maken van dieetpreparaten. Dieetpreparaten zijn speciaal bewerkte of samengestelde producten die ingezet kunnen worden bij ziekte en ondervoeding. Voorbeelden hiervan zijn drinkvoeding, sondevoeding, eiwitsiropen en verrijkte toetjes. De diëtist kan u hierover meer informatie geven en vertellen welk producten voor u het meest geschikt zijn en hoeveel u daarvan het beste kunt gebruiken. In een aantal gevallen is het mogelijk deze dieetproducten vergoed te krijgen. Indien u in het ziekenhuis gebruik heeft gemaakt van dieetpreparaten is het mogelijk dat de diëtist u adviseert om thuis (tijdelijk) nog door te gaan met dieetpreparaten. De diëtist kan dit voor u regelen.
Betrouwbare websites voor meer informatie